IIM students to study ‘crop holiday’ villages

The Hans India, 
Bhimavaram: The much discussed ‘crop holiday,’ declared by the farmers in East and West Godavari districts has drawn the attention of IIM Ahmadabad agri-business management students.
As part of their rural immersion programme, the IIM has decided to depute two teams of students to study the issue in its totality. Each team consists of seven students. IIM-Ahmadabad has taken this decision at the behest of the Kisan Service Organisation, an NGO based at Hyderabad.
Akkineni Bhavani Prasad, it’s general secretary disclosed this to media here. Kisan Service Organisation, with its active support of Rythu Karyacharana Samithi is making arrangements to facilitate the study.
Korukollu under Palakoderu mandal in West Godavari district and Kodurupadu village under Allavaram mandal in East Godavari district where crop-holiday is being observed have been selected for pilot study, according to Mr Prasad. Student teams will be arriving at Korukollu and Kodurupadu in December and stay there for full 15 days.
They will conduct household survey with a special emphasis on agriculture. The study includes village profile, occupational patterns, levels of participation in village panchayat functioning, income flow of BPL families etc. This is first phase of programme and the same teams will visit the same villages in the second phase, possibly in April, 2012.
Profile of students to be deputed are IITians, doctors, engineers of different streams and students of agriculture, dairy and bio-technology. Six of them are girl students.
Taking advantage of the proposed study, the farmers’ bodies are contemplating to place the findings of the study to the Planning Commission of India.
Speaking to newsmen, Rythu Karyacharana Samithi leader M V Suryanarayana Raju said that issues relating to unrest among farmers is a national issue and need to focused nationally. He thanked the IIM Ahmadabad for undertaking this crucial study.
Former Member of Parliament Yerra Narayana Swami, who participated in the press conference termed the former Chief Secretary Mohan Kanda’s report ‘bureaucratic,’ catering to the needs of the State government.
Since, the issues relating to unrest among farmers and crisis in agriculture are of immense significance in policy planning, they needed a critical evaluation, he said.

Harvesting Discontent


The spiralling rise in the cost of fertiliser, seed and labour is forcing farmers to give up on agriculture. Bhavdeep Kang reports on the unfolding disaster

No greener pastures Only those who cannot find employment continue farming

Photo: Creative Common Licence

THE ‘CROP holiday’ by farmers of Andhra Pradesh, in protest against high agricultural input costs and low procurement prices, is entering its second season. The three lakh acres left uncultivated during the kharif or summer season will lie fallow during the upcoming rabi or winter season as well. The passive agitation has struck a chord with farmers in other states, with the Bharatiya Kisan Union threatening a copycat crop holiday in Uttar Pradesh, Haryana and Punjab.

Left in the lurch Andhra farmers are planning to go on a crop holiday for a second season

Photo: Outlook

This has raised concerns about the country’s food security in an already inflationary scenario. The agitation in Andhra Pradesh, for instance, represents a loss of over 350 lakh tonnes of paddy, the principal kharif crop. A worried Central government is considering a sharp hike in the procurement price of wheat, the main rabi crop, to encourage farmers not to quit cultivation.

The discontent among farmers, fuelled mainly by spiralling prices of fertiliser, seed and labour, may have found expression only in some pockets, but it’s a universal phenomenon based on common factors. Farmers say the costs of production have increased to the point where cultivation no longer makes sense; they prefer to find alternative sources of employment while leaving their fields fallow.

In Odisha, vast tracts of land in the coastal areas have been left uncultivated, not as part of an organised protest but because the farmers don’t find it viable to engage in agriculture. Ashish, a farmer in Puri district, owns a two-hectare plot on which he raises paddy and green gram. In the past three years, he says, “the cost of fertiliser and labour has gone up many times but procurement price of paddy has gone up only 25 percent”. Only those who cannot find employment still continue farming, he adds.

Damodar Singh of Narsimhapur in Madhya Pradesh grows wheat and soyabean on a rented plot of eight acres. He cannot understand why the cost of fertiliser has increased three times in the past three months. Never having heard of the Nutrient Based Subsidy (NBS), he is unaware of the UPA government’s efforts to trim the ballooning fertiliser subsidy by passing costs on to the farmers. Nor does he follow global trends in fertiliser pricing, to which domestic prices are now linked.

All he knows is that the cost of DAP (di-ammonium phosphate), a must-have input for most crops, has jumped from Rs 450 to Rs 950 for a 50 kg sack within three years. He actually ends up paying 1,300 per sack in the open market because there is a perennial shortage of DAP (75 percent of India’s requirement is imported) and a premium has to be paid. Likewise, the cost of urea, the most widely used chemical fertiliser, has doubled.

Labour costs have also ballooned, by as much as 300 percent in five years. “Bigger farmers get agricultural machinery like harvesters from Punjab, to reduce dependence on labour, but it is expensive — as high as Rs 1,800 per hour,” says Damodar. “I myself have worked as a labourer at Rs 50 per day not too long ago. But now, labourers demand higher wages, more than the government rate of Rs 125 per day. They also want meals. Who can blame them? The cost of everyday items has gone up.” His wife, Radha, nods vigorously, “Milk is Rs 30 per litre.”

THE PRICE of seeds, too, has doubled. Even going by official rates, certified seed outlay for wheat has gone up from Rs 1,000- Rs 2,000 per acre. Seeds bought in the open market rather than through farmers’ societies, are even more expensive. Damodar says, “The government gives me soyabean seed at Rs 4,000 per quintal, but it purchases my soyabean at Rs 2,000 per quintal.”

And that, says Dr GV Ramanjaneyulu of the Hyderabad-based Centre for Sustainable Agriculture, is the crux of the whole problem. “Agriculture is the only manufacturing process in which you buy retail and sell wholesale.”

According to official figures, the cost of cultivation per hectare of wheat in Madhya Pradesh in 2008-09 was Rs 22,618 (Punjab by comparison was Rs 35,697 per hectare). This works out to a cultivation cost of Rs 896 per quintal of wheat produced. The procurement price fixed by the government in that period was Rs 1,080 per quintal. So, the farmer should have earned Rs 80 per quintal or upwards of Rs 3,000 per hectare in the rabi season. This is not much, on a small farm of four hectares.

The figures collated by Dr Ramanjaneyulu for paddy cultivation in Andhra Pradesh show just how distorted farm economics has become. The cost of cultivation for paddy in 2011-12 is estimated at Rs 1,800 per quintal, but the minimum support price (MSP) — the rate at which the government procures paddy — is only Rs 1,080.

‘The government gives me soyabean seed at Rs 4,000 per quintal, but it buys my soyabean at Rs 2,000,’ says a farmer

The farmers’ margins are getting progressively smaller, with the easing of price controls on fertiliser. The inflationary impact of the new fertiliser policy or NBS, announced in 2009, is being sharply felt now. India is the world’s largest importer of urea and DAP and is therefore prey to volatile global markets. Unfortunately for India, DAP prices spiked this summer, affecting the kharif crop. At the same time, strong indications of urea decontrol resulted in farm gate prices increasing.

Fertiliser is invariably sold in black owing to hoarding, a fact that is not taken into account, say farmers. Also, the quantum of fertiliser used is invariably higher than the recommended dose. Dr Upendra Dixit, who has compiled data on fertiliser usage by farmers of Narsimhapur, found that they were applying more than twice the recommended dose of DAP. “If 16 kg per acre is required for soyabean, they are applying 35 kg per acre. It 15 kg of potash is required, the dosage is 25 kg,” he says.

But farmers say they have no option but to increase the dosage of fertiliser every season in order to maintain the same level of production year after year.

The Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act (MGNREGA) has played a significant role in driving up labour costs, as it gives farm workers bargaining power. Pritam Singh, a landless labourer and village deputy sarpanch from Gadarwara in Narsimhapur, led 40 BPL cardholders to the district collector’s office to demand work under MGNREGA, as big farmers were offering low wages. “They were pressurising the administration not to implement the scheme so that they could get cheap labour. But we have the right to get minimum payment,” he says.

Labour is a major issue in Odisha as well. “The daily wage is Rs 200 per day in our area and the labourers are getting subsidised rice at Rs 2 per kg. They don’t see any need to work on the farms,” says Ashish. Mechanisation will help, he says, but no one has the capital to invest in agricultural equipment.

Two other input costs must be factored in — pesticides and land rent. Pesticides, apart from their environmental impact, are now adding significantly to farmers’ costs. For instance, a soyabean farmer will resort to at least three sprays of pesticide even in a relatively pest-free year. This works out to Rs 2,000 per acre.

“If you use chemical fertilisers, you will attract more pests. This is well established,” says Dixit.

After all of this, say the farmers, there is still no guarantee of getting the price fixed by government, as procurement by government agencies is limited. Nor can the farmer afford to wait for prices to go up before selling in the open market. As most farmers operate on credit, they need cash in hand to settle debts or make interest payments after the harvest.

The pressure on land due to industrialisation, mining and urbanisation is a double- edged sword. Some farmers welcome the prospect of selling their land for cash. But for tenant farmers, it means that land rents have gone up.

The imbalance between cost of cultivation and price of produce is addressed by the Commission of Agricultural Costs and Prices (CACP). But activists say the CACP does not have the wherewithal to determine the actual cost of production. Besides, every time the MSP is hiked, the food subsidy bill goes up, so the government will try and keep it at a minimum.

Union agriculture minister Sharad Pawar has mooted a procurement price of Rs 1,285 per quintal of wheat for the coming rabi season. This means that the food subsidy bill, already upwards of Rs 95,000 crore this year, will rise further.

It is a Catch-22 situation: if the fertiliser subsidy is trimmed by passing the cost on to the farmer, the price paid to the farmer (MSP) for his produce should be increased, which means the food subsidy would escalate.

Food policy analyst Devinder Sharma suggests a farmers’ income commission for each state. The CACP methodology, he says, has no bearing on the cultivators’ livelihood needs. After all, they are consumers as well.

Ramanjaneyulu adds: “Prices of agriculture commodities have increased by 25 percent in 1997-2007 but those of other commodities increased by over 300 percent. In the same period, salaries went up by 150 percent, without factoring in the Sixth Pay Commission and MLAs gave themselves a hike of 500 percent.” Farmers are the only group that didn’t see incomes going up.

Is there a way out? Damodar claims to have found one. “I have shifted from chemical fertilisers to vermicompost from the kharif season. I have obtained higher yields of soyabean with better grains than others, at much less cost.”


Farmers’ union threatens six-month farming holiday

NEW DELHI, October 19, 2011

Want government to take note of rising prices and acquisition of farm land for commercial purposes

The members of Bhartiya Kisan Union on Tuesday threatened to take a six-month holiday every year for 10 years from framing if the government fails to take note of the hardship faced by farmers over rising prices and acquisition of farm land for commercial activity.

Rakesh Tikait of Uttar Pradesh said with increasing input costs, farmers were finding it difficult to cultivate round the year. “If the government does not pay attention, we will be forced to take a six-month holiday every year and the government will be responsible for jeopardising food security.”

The farmers, who held a demonstration here, demanded strong State support for small and marginal growers and food producers, as well as a decent social security in villages. The farmers came from several States including, Tamil nadu, Karnataka, Andhra Pradesh, Haryana, Maharashtra, Uttrakhand, Uttar Pradesh, Bihar, Madhya Pradesh and Delhi. Women farmers also participated.

In their memorandum addressed to Prime Minister Manmohan Singh, the farm leaders charged the United Progressive Alliance government with promoting policies of runaway industrialisation, privatisation and urbanisation at a time when the country was facing climate threat and increasing hunger. “The land needed to produce food is increasingly turning into elite housing complexes and shopping malls and other profitable ventures.”

Economic liberalisation

Protesting the over 30 Free Trade Agreements that have being signed, the farmers said they will hold “grave consequences” for rural producers. Between 1995 and 2010, about 2.5 lakh farmers had committed suicide due to unjust policies, they alleged. Expressing their solidarity with protests against unfair anti-people policies of economic liberalisation, they sought pro-people, democratic and economically-just policies.

Bemoaning the increasing cost of cultivation, they sought a minimum support price of Rs. 2250 per quintal for wheat, Rs. 2200 per quintal for paddy and Rs. 5000 per quintal for sugarcane.

Their other demands included, support for turmeric farmers, direct fertiliser subsidy to farmers, separate policy for dry-land farming, comprehensive crop insurance and medical insurance for farmers and their families, education facilities in rural areas, ban on private seed company, research in public agricultural universities, and a ban on Biotechnology Regulation Authority as it was perceived to be a “clearing house” for genetically modified organisms.

రైతన్నకు బొంద చూపిన ‘కందా’!


ఆరేడేళ్లకు ముందు రోజుల్లో వ్యవసాయం నిజంగా దండగే అన్న అప్పటి నికృష్ట రాజకీయాన్ని, క్షుద్రపరిభాషను అధిగమించాలని రైతులు అనుకుంటుండగా, మరచిపోయిన రోజులు మళ్లీ వారి జీవితాల్లో పునరావృతం అవుతున్నాయి. ఆ తరువాత వరప్రసాదంలా సంభవించిన వైఎస్ రాజశేఖరరెడ్డి రైతు రాజ్యంలో వ్యవసాయం దండగ కానే కాదు పండగే అని రైతులు నమ్మిన రోజులు ఇంత త్వరగా ఆ ప్రజానాయకుని నిష్ర్కమణతో ముగిసిపోయాయా? ఇది నిజమేనా? అని రైతన్న కలవరపడుతున్నాడు.

ప్రమాదపు అంచుల నుండి తమను రక్షిం చమని, నష్టాల కష్టాలలో ఉన్న తమను ఆదు కోమని రైతులు సుమారు నాలుగైదు నెలల క్రితమే మొరపెట్టుకున్నా ప్రభుత్వం స్పందిం చలేదు. ఫలితంగా కోనసీమలో లక్ష హెక్టార్లకు పైగా పంట సెలవు ప్రకటించిన రైతులు మూడు నుండి నాలుగు లక్షల మెట్రిక్ టన్నుల ధాన్యాన్ని ఈ సంవత్సరం కేవలం మొదటి పంట సీజన్‌లోనే కోల్పోయే పరిస్థితులు ఏర్పడ్డాయి. ధాన్యం ఉత్పత్తిలో ఏ మాత్రం తగ్గుదల ఉండదని, ఇంకా పెరుగుతుందని చెప్పే ప్రభుత్వ మొండి వైఖరిని చూసి రాష్ట్రంలోని సగటు మానవుడు విస్తుపోతున్నాడు. ప్రభుత్వం ఏర్పరచిన మోహన్‌కందా కమిటీ సమస్య పరిష్కార దిశగా నివేదిక రూపొందిస్తుందనుకొన్న కోనసీమ రైతులకు నిరాశే మిగిలింది. ధాన్యానికి కనీస మద్దతు ధర అందక తమ దారిద్య్రానికి కారణం ఎవరో తెలిసినా వినే నాథుడు లేక, అప్పుల ఊబిలో నానాటికీ కూరుకుపోతూ దిక్కుతోచని స్థితిలో రైతన్న పంట సెలవు ప్రకటించాడు. కష్టం చేయకుండా మిన్నకుండిపోవటం తమ నైజానికి విరుద్ధమైనా పంట సాగుచేస్తే, ఆత్మహత్య చేసుకోవాల్సిన పరిస్థితి దాపురిస్తుందేమోనన్న భీతి చెంది పంట సాగుకు సెలవు ప్రకటించిన రైతులకు ఈ కమిటీ నియామకం చిమ్మచీకటిలో ఒక చిరుదీపంలా కనిపిం చింది. అయితే కమిటీ సిఫార్సులు వెలుగులోకి వచ్చిన మరుక్షణం రైతులు హతాశులయ్యారు. దళారులు తమకు దక్కవలసిన ఫలాలను తన్నుకొనిపోతుంటే, ప్రభుత్వం చేష్టలుడిగి అలసత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తుంటే కమిటీ నివేదిక రైతులకు ఊరట ఇస్తుందన్న ఆశ అడియాసగా మిగిలిపోయింది. కష్టాలు కడతేరతాయనుకున్న రైతన్నల ఆశాభావాన్ని నిర్దయగా నీరుగార్చిన నిరుపయోగమైన నివేదికగా తేలిపోయింది.

కందా కమిటీ అన్ని ముఖ్యమైన సమస్యల విషయంలో మౌనం వహించిందని, లేదా సమస్యకు తగిన సిఫార్సులను ఇవ్వటంలో ఘోరంగా విఫలమైందని రైతులు భావిస్తున్నారు. ఆరేడేళ్లకు ముందు రోజుల్లో వ్యవసాయం నిజంగా దండగే అన్న అప్పటి నికృష్ట రాజకీయాన్ని, క్షుద్ర పరిభాషను అధిగమించాలని రైతులు అనుకుంటుండగా, మరచిపోయిన రోజులు మళ్లీ వారి జీవితాల్లో పునరావృతం అవుతున్నాయి. ఆ తరువాత వర ప్రసాదంలా సంభవించిన వైఎస్ రాజశేఖరరెడ్డి రైతు రాజ్యంలో వ్యవసాయం దండగ కానే కాదు పండగే అని రైతులు నమ్మిన రోజులు ఇంత త్వరగా ఆ ప్రజా నాయకుని నిష్ర్కమణతో ముగిసిపోయాయా? ఇది నిజమేనా? అని రైతన్న కలవరపడుతున్నాడు.

కందా కమిటీ నివేదికకు రైతుల నుంచి ఇంతకూ ఇటువంటి ప్రతిస్పందన ఎందుకు వస్తున్నదో ఇప్పుడు చూద్దాం. మద్దతు ధర, గిట్టుబాటు ధరలపై నిర్ణయాలతో రైతు సమస్యలు తీరవని, నిజమైన లాభాలు ఖర్చు తగ్గించుకోవ టంలోనే ఉన్నాయని కమిటీ అభిప్రాయపడినట్లు తెలుస్తున్నది. ఇందుకోసం కమిటీ కొన్ని ఉచిత సలహాలు రైతులకు అందించింది. రైతులు పంటమార్పిడి చేయాలని, రసాయన ఎరువుల వాడకం తగ్గించాలని, యాంత్రీకరణతో వ్యవ సాయ కూలీలకయ్యే ఖర్చు మీద పట్టుసాధించుకోవచ్చునని కమిటీ అభిప్రా యపడింది. కేవలం మద్దతు ధరపై నెలకొని ఉన్న సందిగ్ధ పరిస్థితిని సమీక్ష చేసేందుకు కమిటీ పరిమితమైనట్లు కనిపిస్తున్నది.

ఇది రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పరిధి లోని అంశం కాదని అయినా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం 200 రూపాయల మేర పెంపుద లకు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ప్రతిపాదనలను పంపించిందని, భారత ప్రభుత్వం దీనికి పాక్షికంగా ప్రతిస్పందిస్తూ ఖరీఫ్ 2011 నుంచి క్వింటాలు ఒక్కింటికి 80 రూపాయలు పెంచిందని సెలవిచ్చింది. రాష్ర్ట ప్రభుత్వం తమ వైఖరి ప్రక టిస్తూ ఎక్కువ బోనస్ ప్రకటించాలని ప్రధానమంత్రిని లేఖ ద్వారా అర్ధించి నట్లు చెప్పుకొచ్చింది. ఇతర రాష్ట్రాలలో అనుసరిస్తున్న పద్ధతిలో ప్రభుత్వ సం స్థల ద్వారా కొనుగోళ్లు చేయిస్తే కనీస మద్దతు ధర లభించే అవకాశాలున్నాయని రైతులు ఆకాంక్షిస్తుంటే, కమిటీ మాత్రం కొనుగోళ్ల ఆచరణ ప్రణాళిక తయారు చేసుకోవాలని, ప్రభుత్వ సివిల్ సప్లైస్, మార్కెటింగ్ డిపార్ట్‌మెంట్‌ల మధ్య కొనుగోళ్లు జరిగే సమయంలో సహకార లోపం లేకుండా చూసుకోవాలని ప్రభు త్వానికి సలహాలిచ్చినట్లు తెలిసింది. దీంతో దళారులు రైతులను దోచుకునే పరిస్థితులుండవని కమిటీ చెప్పుకొచ్చింది కానీ, దోచుకునే దళారులపై ప్రభు త్వం కన్నెర్ర చేయాలని, మద్దతు ధరకన్నా రైతులకు తక్కువ వెల చెల్లించే వారిపై కఠిన చర్యలుండాలని కమిటీ చెప్పలేకపోవటం శోచనీయం.

పంట రుణాలు, గ్రామీణ ఉపాధి పథకాల అమలు తీరులో మార్పుపై రైతులు కోరిన మరొక రెండు న్యాయమైన కోరికలకు కందా కమిటీ కాని ప్రభు త్వం కాని స్పందించిన తీరు అనుచితంగా ఉంది. వరి సాగు కోసం అందించే రుణ మొత్తాన్ని ఎకరాకు రూ.17,500 నుంచి రూ.25,000 రూపాయలకు పెంచాలనే సిఫార్సుకు… ఇది తమ పరిధికి చెందిన అంశాలలోకి రానందున నాబార్డ్‌తో సంప్ర దింపులు జరుపుతామని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం చెప్పుకొచ్చింది. గ్రామీణ ఉపాధి పథకాన్ని కూలి ఖర్చులు భరించలేక నష్టాల్లో కూరుకుపోయిన చిన్న, సన్నకారు రైతులు… వ్యవసాయ పనులతో దాని అనుసంధానం కోసం కోరితే ప్రతిస్పందన శూన్యం.

ఈ పథకం కింద గ్రామీణ ఫ్రాంతాల్లో మాత్రమే పనులు చేయించకుండా దుర్వినియోగం చేస్తున్నారని విరివిగా ఆరోపణలు విని పిస్తున్నా, పట్టించుకోని ప్రభుత్వ వైఖరిని కందా కమిటీ పెడచెవిన పెట్టడం దారుణం. ఈ పథకాన్ని కొన్ని ముఖ్యమైన గ్రామీణ కమ్యూనిటీ పనులతో పాటు రైతుల వ్యవసాయ పనులకు అనుసంధాన పరచగలిగితే పథకంలోని అవినీతి పూర్తిగా దూరమవటమేకాక రైతుకు నిజమైన ఊరట కలుగుతుంది. వ్యవసాయ వ్యయభారం తగ్గుతుంది. ఉత్పాదకత పెరుగుతుంది. రైతుకు తద్వారా తన మీద తనకు నమ్మకం పెరుగుతుంది. ముఖ్యంగా పంట సెలవు ప్రకటించే దుస్థితి నుంచి దూరమయ్యే అవకాశం ఏర్పడుతుంది.

సాగునీటి, మురుగునీటి కాల్వల మరమ్మతులు ప్రభుత్వం వెంటనే చేపట్టాలని, వాటి ఆధునీకరణ కూడా అంచెలంచెలుగా చేపట్టాలని కమిటీ అభి ప్రాయపడింది. గోదావరి డెల్టా ప్రాంతంలో ఈ మరమ్మతులకు వందల కోట్ల నిధులు అవసరం కాగా, కేవలం 20 కోట్ల రూపాయల నిధులు మాత్రమే ప్రభుత్వం నిర్దేశించటం నిజమైతే అంతకన్నా హాస్యాస్పదం మరొకటి ఉండదు. కందా కమిటీ ప్రభుత్వానికి పైసా ఖర్చు కూడా లేకుండా ఉండే అనేక సిఫార్సు లను తన నివేదికలో పొందుపరచింది. భారత ప్రభుత్వం కనీస మద్దతు ధర, ఎగుమతి విధానాలను ముందుగానే వెలువరించాలని కమిటీ సిఫార్సు చేసింది.

రాష్ట్రంలో ధాన్యం నిల్వ సామర్థ్యాన్ని పెంచాలన్న కమిటీ సూచనకు, 25 లక్షల మెట్రిక్ టన్నుల సామర్థ్యంగల గిడ్డంగులు, లక్ష మెట్రిక్ టన్నుల సామర్థ్యంగల కవర్ అండ్ ప్లింత్ నిర్మాణాలను చేపట్టే విధంగా రాష్ర్ట ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకుంటున్నదని ప్రకటించారు. ఈ నిర్మాణాలు సత్వరమే చేపట్టినా కనీసం రూ.150-200 కోట్లు. అయితే ఒక్క పైసా ఊసు కూడా లేకుండా ఈ నిర్మాణాలను చేపడతామని చెప్పడం ఒకింత అందరినీ సంభ్రమాశ్చర్యాలలో ముంచెత్తింది.
ఇంకొక ముఖ్యమైన సిఫార్సు… 70 శాతం సబ్సిడీతో రైతులకు వ్యవ సాయానికి తోడ్పడే యంత్రాలను అందుబాటులోకి తేవాలనే అంశం. ప్రభుత్వం దళిత, గిరిజన రైతులకు ఈ పథకం అమలుచేయడానికి కావలసిన నిధుల గురించి మాట మాత్రమైనా చెప్పకపోవడం గమనార్హం.

పంట బీమా సొమ్ము, ఇన్‌పుట్ సబ్సిడీల ప్రతిపాదనలకు ప్రభుత్వం సానుకూలంగా ఉన్నా, గత అనుభవాల దృష్ట్యా దీనిపై రైతుల్లో నమ్మకం కన్నా అనుమానాలే ఎక్కువ. కొబ్బరి, ఆయిల్‌పామ్ పరిరక్షణ, బీమా అమలుకు అధికారులు అందుబాటులో ఉండేలా ప్రభుత్వం తగిన చర్యలు తీసుకోవాలన్న సిఫార్సుకు, ఇవి తమ పరిధిలోనివి కావని, కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని ప్రాంతీయ బోర్డుల ఏర్పాటుకు విజ్ఞప్తి చేయమని అధికారులను ఆదేశించినట్లు సమాచారం.

రైతుల సంక్షేమం కోసం పనిచేస్తున్న ఆంధ్రప్రదేశ్ రైతు సంఘం, కోనసీమ రైతు పరిరక్షణ సమితి వంటి అనేక సంస్థలు నివేదికలోని అంశాల పట్ల తమ నిరాసక్తతను, తీవ్రవ్యతిరేకతను వ్యక్తపరచాయి. ఇతర రాష్ట్రాలు ఇస్తున్న రూ.200 బోనస్ కూడా రాష్ర్ట ప్రభుత్వం ప్రకటించకపోవడాన్ని రైతు సంఘాలు తీవ్రంగా పరిగణిస్తున్నాయి. చిన్న, సన్నకారు, కౌలు రైతులకు నిజమైన లాభం చేకూరాలంటే, వారి శ్రేయస్సు ప్రభుత్వాల లక్ష్యమైతే వెంటనే స్వామినాథన్ కమిటీ సిఫార్సులను అమలుచేయాలని వారు డిమాండ్ చేస్తున్నారు. సాగుబడి ఖర్చులు ఆకాశాన్నంటిన ప్రస్తుత పరిస్థితిలో మద్దతు ధరను పక్కకు నెట్టి రైతుకు లాభదాయకమైన ధరను నిర్ణయించాలని నిలదీస్తున్నారు.

రబీలో పండించిన ధాన్యానికి సముచిత ధర చెల్లించి వెనువెంటనే సేకరించాలని కోరుతున్నారు. పంట సెలవు ప్రకటించిన రైతుల శ్రేయస్సుపై ప్రభుత్వానికి నిజంగానే శ్రద్ధ ఉంటే, మళ్లీ వారు రబీ సేద్యం చేపట్టడానికి వీలుగా వెంటనే ఎకరాకు రూ.10,000 చొప్పున పరిహారం చెల్లించాలని ప్రభుత్వానికి విన్నవిం చుకుంటున్నారు. మద్దతు ధర రెండు వందలు పెంచడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని సకల మార్గాల ద్వారా ఒప్పించాలని వేడుకుంటున్నారు. ఈ న్యాయమైన కోరికలు సాధించుకునే దిశగా ప్రభుత్వం మీద ఒత్తిడి తీసుకొస్తామంటున్నారు. అవసరమైతే ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా పోరాటాలు చేస్తామని హెచ్చరిస్తున్నారు.

ఆయా అంశాలకు ప్రభుత్వం నుంచి లభించిన ఆమోదం నామమాత్రమే నని ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తున్నది. ప్రణాళికేతర ఖర్చు అంచనాలను అధికారులు చేపట్టిన సూచనలు ఎంతమాత్రం లేవు. ఒకవేళ నిజంగానే అంచనాలు వేసి ఉన్నట్లయితే ప్రభుత్వం తప్పనిసరిగా ఆ వివరాలను ప్రజల, రైతు సంఘాల దృష్టికి తీసుకొనివచ్చి ఉండేది. పంట విరామాన్ని ప్రకటించిన రైతుల ముఖ్య మైన కోరిక ఒక్కటే. అది తాము పండించిన ధాన్యానికి గిట్టుబాటు ధర. ఈ విషయంలో రైతులు అడిగిన బోనస్ ప్రకటించడం పట్ల ప్రభుత్వం ఉదాసీ నంగా వ్యవహరించింది.

రాబోయే రోజుల్లో ప్రస్తుతం కొనసాగుతున్న పంట సెలవు ప్రభావం ఇతర జిల్లాలకు, రాష్ట్రాలకు వ్యాపించి, ఆహార ధాన్యాల కొరత దిశగా పయనించే పరిస్థితులు మెండుగా ఉన్నాయి. భారత ప్రభుత్వం గర్వంగా చెప్పుకుంటున్న ‘ఆహార భద్రతా చట్టం’, అమలు, ఆహార ధాన్యాల కొరతతో ప్రభుత్వానికి ఒక పెను సవాలుగా మారొచ్చు. అందుచేత రాష్ర్ట ప్రభుత్వమే ఒక అడుగు ముందుకు వేసి కుదేలైన రైతులను వెంటనే ఆదుకోవాలి. కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిధిలోని మద్దతు ధర నిర్ధారించే యంత్రాంగాన్ని మేలుకొల్పాలి. లాభసాటి ధర లభించేలా రైతులకు తోడ్పడాలి. దళారుల ప్రభావాన్ని అరికట్టేలా వారికి భరోసా ఇవ్వాలి. ముఖ్యంగా రైతులకు ధైర్యాన్నిచ్చే విధంగా ప్రభుత్వ చర్యలు ఉండాలి.

Sticky: ఈ నిర్లక్ష్యానికి ‘విరామ’మివ్వండి -రామాంజనేయులు

వ్యవసాయాన్నే నమ్ముకున్న కోనసీమ రైతులు సాగుపైనే అలుగుతారని, సేద్యానికే సెలవు ప్రకటించేస్తారని కలలోనైనా ఊహించామా? పచ్చటి పంటలతో కళకళలాడాల్సిన ఖరీఫ్‌కు విరామం ప్రకటించేసి రాష్ట్రం ఉలిక్కిపడేలా చేశారు. ఇదేదో రాత్రికి రాత్రే పుట్టిన ఉద్యమం కాదు. ఈ నిరసన వెనుక అమ్ముడుపోక మగ్గిపోతున్న ధాన్యం నిల్వల్లా.. ప్రభుత్వ నిర్లక్ష్యం పేరుకుపోయి ఉంది. కష్టానికి ‘మద్దతు’ ఇవ్వని బూజుపట్టిన పాలకుల విధానాలున్నాయి. అందుకే, తాత్కాలికంగానైనా పంటకు సెలవు పెట్టి ప్రభుత్వాన్ని కదిలించాలనుకున్నారు రైతులు.

తూర్పుగోదావరి జిల్లాలోని అల్లవరం, ఉప్పలగుప్తం, పోలవరం, కాట్రేనికోనల్లో.. మొదలైన ఈ ఉద్యమం కొద్ది కొద్దిగానే అయినా పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా, ఖమ్మం, వరంగల్ జిల్లాలకు విస్తరించింది. వ్యవసాయ సంక్షోభం మళ్లీ చర్చనీయాంశం అయ్యింది. రైతుల నిరసనకు కనీస మద్దతు ధర గిట్టుబాటు కాకపోవడమే కారణమా..? ఉపాధి హామీ పథకంతో కూలీల కొరత తలెత్తడమా..? ధాన్యాన్ని సకాలంలో కొనుగోలు చేయకపోవడమా..? మార్కెట్‌లో పలికే ధరకంటే పెట్టుబడులు భారీగా పెరిగిపోవడమా..? ఏమిటి కారణం..? ఈ సమస్యకు ప్రభుత్వం ఎలాంటి పరిష్కారాలు వెతకాలి..? రైతుల ఆగ్రహాన్ని ఎలా అర్థం చేసుకోవాలి..? ప్రముఖ వ్యవసాయరంగ నిపుణులు జి.వి. రామాంజనేయులు పంట విరామంపై చేసిన విశ్లేషణే ఈ వారం కవర్‌స్టోరీ.

ముదురుతున్న వ్యవసాయ సంక్షోభం మళ్లీ ‘పంట విరామం’ (క్రాప్ హాలిడే) రూపంలో బయటపడింది. ఈ ఖరీఫ్ సీజన్‌లో తూర్పుగోదావరి జిల్లాలో దాదాపు 90 వేల ఎకరాలలో వరి పంటకు సెలవు ప్రకటించడంతో అందరి దృష్టీ రైతు వైపు మళ్లింది.అల్లవరం, ఉప్పలగుప్తం, ఐ.పోలవరం, కాట్రేనికోన మండలాల్లో మొదలైన ‘ఉద్యమ’ ప్రభావం మరికొన్ని మండలాలకు, జిల్లాలకు కూడా విస్తరించింది.

ఈ విషయాన్ని మనం ఒక ప్రాంతానికి చెందిన తాత్కాలిక సమస్యగా చూడడం తప్పు. వ్యవసాయ సంక్షోభంలో భాగంగా దాన్ని చూడాలి మనం. అలా చూసి ఆ సంక్షోభానికి మూల కారణాలను అన్వేషిస్తేనే.. శాశ్వత పరిష్కారాన్ని కనుగొనగలం. ప్రభుత్వాలు అలా చేయకపోవడం వల్లే ఇలాంటి సమస్యలు మళ్లీ మళ్లీ ఉత్పన్నం అవుతున్నాయి. దీనికితోడు ప్రతి సమస్యను రాజకీయ ప్రయోజనాలకు వాడుకునేందుకు అన్ని రాజకీయ పార్టీలు ప్రయత్నించడం వల్ల.. సమస్య మరింత జటిలమవుతోంది. అందుకే పంట విరామం తలెత్త్తడానికి అసలు కారణాలను లోతుగా పరిశీలిద్దాం.

ఐదేళ్లలో ఐదురెట్లు
విత్తనాలు, ఎరువులు, పురుగు మందుల ధరలు గడిచిన అయిదేళ్లలో దాదాపు 500 శాతం పెరిగాయి. ఇంతకు ముందు రైతులు తమ సొంత వనరుల మీద ఆధారపడితే ఇప్పుడు బయట వనరుల మీద ఆధారపడాల్సి వస్తోంది. దాంతో సేద్యం ఖర్చులు తడిసి మోపెడవుతున్నాయి. కాని పెరిగిన పెట్టుబడులకు అనుగుణంగా ధరలు పెరగకపోవడంతో రైతులకు వచ్చే నికర ఆదాయం తగ్గిపోయింది. వ్యవసాయ సాగు కోసం దేశంలోనే అత్యధిక పెట్టుబడులను పెడుతున్నది గోదావరి జిల్లాల రైతులే.

ఉపాధి హామీపై అపనిందలు
జీవన వ్యయం పెరగడం, ఇతర ఉపాధి అవకాశాలు లభించడం, ఉపాధి హామీ పథకం రావడంతో కూలీ రేట్లు బాగా పెరిగాయి. నాట్లు, కలుపుతీత, కోత సమయాల్లో రోజుకి మూడు వందల రూపాయల కూలీ ఇస్తున్నారు. కూలీల కొరత వల్ల ఈ పరిస్థితి ఏర్పడిందా..? ఉపాధి హామీ పథకం రావడం వల్ల సమస్య ఉత్పన్నమవుతున్నదా..? అన్నది విశ్లేషించుకోవాలి. కూలీల సంఖ్యాపరంగా చూస్తే ఉపాధి హామీ ప్రభావం తక్కువేనని చెప్పాలి. తూర్పుగోదావరి జిల్లాలో ఉన్న మొత్తం కూలీల సంఖ్య 7.5 లక్షలు. అందులో ఉపాధి హామీ పథకం కింద పని దొరికిన వారు కేవలం 5.25 లక్షలు (3.28 లక్షల కుటుంబాలు). అంటే సగటున సంవత్సరంలో 37 రోజులు మాత్రమే ఉపాధి లభిస్తోంది ఏ కూలీకైనా.

ఈ పథకం కింద వాళ్లకు మరో 63 రోజులు లభించే అవకాశం ఉంది కాని అది జరగడం లేదు. ఏడాది మొత్తంలో ఆగస్టు నుండి ఫిబ్రవరి వరకే వ్యవసాయ పనులు ముమ్మరంగా ఉంటాయి. ఆ సమయంలో కూలీలకు దొరికే పని దినాలు 12 లక్షలు మాత్రమే. అంటే సగటున ప్రతి కూలీకి లభిస్తున్నది ‘ఒకటి లేదా రెండు పని దినాలు’ మాత్రమే. ఇది పెద్దగా ప్రభావితం చేసేది కాదు. అయితే ఇక్కడ ఒక విషయం చెప్పుకోవాలి.. ఉపాధి హామీతో కూలీలకు బేరమాడే శక్తి మాత్రం పెరిగింది. రైతుకు కూలీల మీద కోపం తెప్పిస్తున్నది కూడా ఇదే. విత్తనాలు, ఎరువులు, ప్రకృతి, రుణాలు, గిట్టుబాటు ధరలు ఇవేవీ రైతు చేతిలో లేవు. వాటి విషయంలో బాహ్యశక్తుల నిర్ణయం ప్రకారం నడుచుకోక తప్పదు. కూలీ ఒక్కడే అతనికి కనిపించే ప్రత్యక్ష శత్రువు. అందువల్లే కూలీల మీద, ఉపాధి హామీ పథకం మీద అంత అక్కసు వెళ్లగక్కుతున్నాడు.
ఈ ఏడాది ఖరీఫ్‌లో కోనసీమలో వరి నాటక పోవడం వలన కూలీలకు వచ్చిన నష్టమెంతో తెలుసా. ఎకరానికి 8 మంది కూలీలకు ఉపాధి కల్పించే చోట 90 వేల ఎకరాలలో నాట్లు పడకపోతే ఎన్ని కోట్ల పని దినాలు వాళ్లు నష్టపోయినట్టు?

78 శాతం కౌలు రైతులే
ఈ ప్రాంతంలో కౌలు రైతుల సంఖ్య ఎక్కువ. దాదాపు 78 శాతం మంది రైతులు వాళ్లే. అయినా కౌలు వ్యవహారమంతా మౌఖికమైనదే కాబట్టి.. కౌలు రైతులకు గుర్తింపు ఉండదు. భూమి మీద రుణాలన్నీ యజమానులే తీసుకుంటారు. దాంతో సాగు కోసం పెట్టుబడి పెట్టేందుకు కౌలు రైతులు అధిక వడ్డీకి రుణాలు తీసుకోవాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఈ సమస్యకు తోడు కౌలు రేట్లు కూడా భారీగా పెరిగాయి.

గత సంవత్సరం ఎకరానికి 25 వేల రూపాయల నుంచి 30 వేల వరకూ కౌలు ధర పలికింది. దీనివల్ల కౌలు రైతులకి ఎక్కువ గిట్టుబాటు కావడం లేదు. ఈ ప్రాంతంలో రెండు మూడు తరాల నుండి వలసలు కూడా అందుకే పెరుగుతున్నాయి. భూముల యజమానులు ఇక్కడ ఉండి వ్యవసాయం చేయకపోయినా.. భూములపై వారి హక్కులు మాత్రం అలాగే ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ రాయితీలు, సదుపాయాలు సైతం సాగు చేసే కౌలుదారులకు కాకుండా.. భూముల యజమానులకే దక్కుతున్నాయి. దీంతో అన్ని రకాల దెబ్బలు తగిలి కౌలు రైతులు విపరీతంగా నష్టపోతున్నారు.

పెరిగిన ఖర్చును పట్టించుకోకపోతే ఎలా?
«ధాన్యం ధరల విషయంలో రైతులను ఎక్కువగా మోసం చేస్తున్నది ప్రభుత్వమే. దేశంలో పండిన ధాన్యంలో దాదాపు మూడొంతుల ధాన్యాన్ని ప్రభుత్వమే కొని ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ కోసం, ఇతర ప్రభుత్వ సంస్థల కోసం వినియోగిస్తోంది. ప్రభుత్వం ధరలు పెంచితేనే రైతులకు గిట్టుబాటు అవుతుంది. ధరలు పెంచడం వల్ల వినియోగదారులపై భారం పెరుగుతుందని వాదించడం పొరపాటు. ఉన్న వినియోగదారులలో మూడొంతులు గ్రామీణ ప్రాంతాల వారేనని గమనించాలి.

వారి ఆదాయం అంతా వ్యవసాయం మీద నేరుగానో, పరోక్షంగానో ఆధారపడింది. ఆదాయాలు పెరగకుండా గ్రామీణ వ్యవస్థ బాగుపడే అవకాశం లేదు. సరైన ప్రాతిపదికన ధరలను నిర్ణయించకపోవడం వల్లే గిట్టుబాటు కాక రైతులు దెబ్బతింటున్నారు. సాగు కోసం పెట్టే పూర్తి ఖర్చులను, రైతుల జీవన వ్యయాన్ని లెక్కలోకి తీసుకోకపోవడం వల్లనే గిట్టుబాటు ధరలను తక్కువగా నిర్ణయిస్తున్నారు. దీంతో ద్రవ్యోల్బణం పెరిగినప్పుడల్లా రైతుల మీద రెండింతల భారం పడుతోంది.

2004-05 సంవత్సరంలో క్వింటాలు ధాన్యం ఉత్పత్తికి 578 రూపాయల వ్యయం అయ్యేది. ఆ సమయంలో కేవలం మద్దతు ధర 560 రూపాయల ఉంది. అంటే ప్రతి క్వింటాలు ధాన్యం పండించడానికి 18 రూపాయలు నష్టం రైతే పెట్టుకోవాలి. 2011లో సాగు వ్యయం క్వింటాలుకు 1800 రూపాయలు అయింది. మద్దతు ధర 1080 రూపాయలకే పరిమితమైంది. అంటే 720 రూపాయలు నష్టం. మార్కెట్‌లో పెరుగుతున్న ఖర్చులను దృష్టిలో పెట్టుకోకుండా మద్దతు ధరను నిర్ణయించడం వల్లే ఈ దుస్థితి ఏర్పడింది.

ప్రభుత్వం మద్దతు ధరలు నిర్ణయించే విధానమే లోపభూయిష్టంగా మారింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం గత ఏడాది మద్దతు ధరను 1400 రూపాయలుగా ప్రతిపాదిస్తే, కేంద్ర ప్రభుత్వం రూ.1030 మాత్రమే ప్రకటించి చేతులు దులుపుకుంది. ఈ సంవత్సరం మన రాష్ట్రం రూ.2070 ప్రతిపాదిస్తే, కేంద్రం ఇచ్చింది రూ.1080. ప్రతిపాదించినదానికీ, ప్రకటించినదానికీ పొంతనే లేదు. దీనికి ఎవరు బాధ్యత వహించాలి..? పక్క రాష్ట్రాలలో రెండు వందల రూపాయల వరకు బోనస్ ప్రకటించారు. మన ప్రభుత్వం మాత్రం నిమ్మకు నీరెత్తినట్లు ఉండిపోయింది. ఇంతకంటే దారుణం మరొకటి లేదు. అందుకే, ఈ రోజు పంట విరామం ఉద్యమస్థాయికి చేరుకుంది.

ధాన్యాన్ని నేరుగా ఎందుకు కొనదు?
దేశ వ్యాప్తంగా ధాన్యాన్ని మార్కెట్ యార్డుల ద్వారా, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల ద్వారా సేకరిస్తే మన రాష్ట్రంలో మాత్రం ధాన్యం సేకరణ పూర్తిగా మిల్లర్ల అధీనంలోనే జరుగుతోంది. ధాన్యం సేకరించేటప్పుడు నాణ్యత లేదంటూ ధరలు తగ్గిస్తున్నారు మిల్లర్ల యజమానులు. 25 పంటలకు మద్దతు ధరలు ప్రకటించినా, సేకరిస్తున్నది మాత్రం రెండు పంటలకే కావడం విడ్డూరం. ధాన్యం సేకరణ లెక్కల్ని చూస్తే మరిన్ని చీకటి కోణాలు ఆవిష్కృతమవుతాయి. 2009-10లో మిల్లర్ల ద్వారా 62.28 లక్షల టన్నుల ధాన్యాన్ని సేకరించగా, ప్రభుత్వ సంస్థల ద్వారా కేవలం రెండంటే రెండు లక్షల టన్నులను సేకరించడం ఎంత బాధాకరమైన విషయం.

అదే పంజాబ్‌లో అయితే.. మిల్లులు 4.74 లక్షలు టన్నులు సేకరిస్తే, ప్రభుత్వ సంస్థలు 88.01 లక్షల టన్నులు సేకరించాయి.

సేకరించిన ధాన్యాన్ని మర పట్టిన తర్వాత- ప్రతి క్వింటాలుకి 670 కిలోల బియ్యం, 607 కిలోల తవుడు, 6 కిలోల నూక, 25 కిలోల ఊక వస్తుంది. ఇవి మొత్తం అమ్మితే మిల్లర్లకు రూ.1371 చేతికొస్తుంది. మద్దతు ధర రూ.1030తోపాటు, రవాణా ఖర్చు రూ.60, మిల్లింగ్ ఖర్చు రూ.30, పన్నులు రూ.15 మొత్తం కలిపితే- 1235 రూపాయలు అవుతుంది. ఈ లెక్కన ప్రతి క్వింటాలుకి 136 రూపాయలు చొప్పున మిల్లర్లకు మిగులుతుంది. అయినా సరే మిల్లర్లు చాలాసార్లు రైతులకు కనీస మద్దతు ధరను కూడా చెల్లించడం లేదు. ఆఖరికి కష్టపడి పంట పండించిన రైతుల కంటే.. మిల్లర్లే లాభపడుతున్నారు. మిల్లర్లు సేకరించిన ధాన్యంలో 75 శాతం లెవీకి ఇవ్వాలి. మిగిలిన ధాన్యాన్ని ఎక్కడైనా, ఎంత ధరకైనా అమ్ముకోవచ్చు.


ఈ సమస్య కేవలం వారిది మాత్రమే కాదు. గోదావరి జిల్లాలకూ పరిమితం కాదు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఏదో ఒక రూపంలో వ్యవసాయ సంక్షోభ రూపంలో తలెత్తుతూనే ఉంది. ప్రకటించిన ‘పంట విరామం’ వేల ఎకరాల్లో ఉంటే, అప్రకటిత పంట విరామం మొత్తం సాగు విస్తీర్ణంలో ఏటా 12 శాతం వరకు ఉంటోంది. అంటే 24 లక్షల ఎకరాలు. ఇది అక్కడక్కడా ఎవరికి వారు చేయడం వల్ల మనకు ‘ఘనంగా’ తోచదు. కోనసీమలో రైతులు సంఘటితంగా చేయడం వల్లనే ఈ మాత్రం చర్చనీయాంశం అయింది.

ప్రభుత్వం ఏం చేయాలి..?
* వ్యవసాయంలో ఖర్చు తగ్గించుకునే పద్ధతులను ప్రోత్సహించాలి. పురుగుమందులు, ఎరువుల వాడకం తగ్గించుకుంటే, ఎకరానికి సుమారు అయిదు వేల రూపాయల వరకు మిగులుతుంది.
* కూలీల ఖర్చు పెరుగుతున్న మాట వాస్తవమే కాబట్టి ఎకరానికి కనీసం నలభై పనిదినాలు ఉపాధి హామీ పథకంతో సమానంగా సబ్సిడీ ఇవ్వాలి. అంటే కూలీకి రైతు చెల్లించే రెండొందలో, మూడొందలో దినసరి కూలి నుంచి ప్రభుత్వం ఆ కూలీకి పని కల్పించేటపుడు ఇచ్చే రోజువారీ వేతనం రూ.125ను రైతుకు సబ్సిడీగా ఇవ్వాలి.
ఉపాధి హామీ పథకాన్ని వ్యవసాయానికి అనుసంధానం చేయటం వల్ల కొన్ని సమస్యలు ఉత్పన్నమయ్యే అవకాశాలున్నాయి. అందులో ఒకటి.. ఉపాధి హామీ పథకం కూలీలకు హక్కు రూపంలో లభించినది. వ్యవసాయానికి అనుసంధానం చేయడం వల్ల అది రైతుల హక్కుగా మారుతుంది. రైతులకు కావాల్సినపుడు పనులు ఇస్తారు. లేదంటే పనులు దొరకవు. ఇది ఉపాధి హామీ పథకం స్ఫూర్తిని దెబ్బ తీస్తుంది. అయితే, రైతులకు అందించే కూలీల సబ్సిడీ ఉపాధి హామీ పని దినాలకు అదనంగా ఇవ్వటం వల్ల.. అటు రైతులకు, ఇటు కూలీలకు కూడా మేలు జరుగుతుంది.

* వ్యవసాయ పనులకు కూలీలు దొరకడం లేదని పెద్ద పెద్ద యంత్రాలు ప్రవేశపెట్టే ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. అలాంటి ఒక కేంద్రానికి 75 లక్షల రూపాయలు ఖర్చు అయితే, 30 లక్షల రూపాయల వరకు సబ్సిడీ ఇస్తామని ప్రభుత్వం ఇప్పటికే ప్రకటించింది. దీంతో సమస్య తీరకపోగా ఇంకా ఎక్కువయ్యే అవకాశం ఉందని ప్రభుత్వం గుర్తించాలి.
* యంత్రాలను విరివిగా ఉపయోగించడం వల్ల పంజాబ్‌లాంటి రాష్ట్రంలో రైతులు ఎదుర్కొంటున్న పర్యావరణ సమస్యలను తెలుసుకోవడం మంచిది. అయితే, యంత్ర ఉపయోగం పెరగడం కూడా అవసరమే. గ్రామస్థాయిలో ఉపయోగించుకోగల యంత్రాలను కూలీల సంఘాలకు, రైతు సంఘాలకు ఇస్తే సమస్య కొంతవరకు తీరుతుంది.
* కౌలు రైతులకు రుణాలు హామీగానే మిగిలిపోయాయి. గుర్తింపు కార్డులు ఇస్తామన్నారు. కాని ఇంతవరకు ఎన్ని ఇచ్చారో తెలియదు. రుణాలు కూడా కొందరికే అందాయి. కౌలు మీద పరిమితి విధించకుండా ఈ సమస్యకు పరిష్కారం దొరకదు.
* ధరలను నిర్ణయించే విధానంలో సమూలంగా మార్పులు చేయాలి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మద్దతు ధరలు ప్రతిపాదించినప్పుడు పూర్తి పెట్టుబడులను లెక్కలోకి తీసుకోవాలి. దాని ఆధారంగా రైతుకు దక్కాల్సిన లాభాన్ని కూడా పరిగణనలోకి (స్వామినాథన్ కమిషన్ సిఫారసు మేరకు పెట్టుబడి ఖర్చు + యాభై శాతం) తీసుకోవాలి. అయితే, పెట్టుబడి తక్కువ ఉండే పంటల రైతులు నష్టపోయే పరిస్థితి వచ్చి ఎక్కువ పెట్టుబడులు పెట్టే పరిస్థితికి రావచ్చు. అందువల్ల పెట్టుబడి ఖర్చులతోపాటు, జీవన వ్యయాన్ని కూడా దృష్టిలో పెట్టుకుని ధరలు నిర్ణయించాలి. ఒకవేళ కేంద్రం ప్రకటించిన ధర రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయించిన ధర కంటే తక్కువగా ఉంటే రాష్ట్ర ప్రభుత్వమే ఈ వ్యత్యాసాన్ని రైతులకి నేరుగా అందించాలి.

* ఇంతకు ముందు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కొన్నిసార్లు మహిళా సంఘాల ద్వారా ధాన్యాన్ని సేకరించింది. అయితే సేకరించిన ధాన్యం నిల్వ చేసేందుకు వారికి కనీస వసతులు కల్పించలేక పోయింది ప్రభుత్వం. చెల్లింపులలో కూడా జాప్యం చేసింది. ఇప్పటికైనా ప్రభుత్వం లోపాలను సవరించుకుని మళ్లీ ఈ కార్యక్రమం ప్రారంభిస్తే ప్రయోజనం ఉంటుంది.

* చివరగా.. వ్యవసాయాభివృద్ధిని రైతుల ఆదాయంలో వచ్చే అభివృద్ధిగా ప్రభుత్వం చూడకుండా, ప్రభుత్వం దానికి బాధ్యత వహించకుండా ఉన్నంత కాలం ఈ సమస్యకు పరిష్కారం లేదు. ఏదో ఒక రూపంలో ఇది మళ్లీ మళ్లీ బయటపడుతూనే ఉంటుంది. రైతులకు ఆదాయ భద్రత కల్పించే దిశలో ప్రభుత్వం చర్యలు చేపట్టాలి. రాష్ట్రస్థాయిలో, కేంద్ర స్థాయిలో కూడా రైతుల సంక్షేమం కోసం ‘ఆదాయ కమిషన్’ను ఏర్పాటు చేయాలి. వ్యవసాయ సాగు కోసం పెట్టే పెట్టుబడి, ప్రభుత్వ సబ్సిడీలు, పంటల ఉత్పత్తికి దక్కే ధరలు, పెరుగుతున్న జీవన వ్యయం – ఈ నాలుగింటి ఆధారంగా కమిషన్ ప్రతి అయిదేళ్లకు ఒకసారి లెక్కలు తీయాలి. దేని ధర ఎంత ఉండాలో నిర్ణయించాలి.

* ఆదాయ భద్రతను చట్టపరమైన హక్కుగా రైతులకు ఇవ్వనంత కాలం..ధాన్యానికి మద్దతు ధర పెంచినా లాభం లేదు. ఇక్కడో రెండు మూడు వందలు పెంచినా రైతుకు అవసరమయ్యే విత్తనాలు, ఎరువుల వంటి వాటి ధరలు కూడా అదే సమయంలో పెంచుకుంటూ పోతే రైతుకు వచ్చే లాభం ఏముంటుంది..? వీటన్నిటితో పాటు గత అయిదు సంవత్సరాలుగా పెండింగ్‌లో ఉన్న ‘సామాజిక భద్రత బిల్లు’ను కూడా వెంటనే ఆమోదించాలి. ఈ పనులన్నీ చేస్తేనే వ్యవసాయ సంక్షోభం తగ్గుముఖం పడుతుంది. పంట విరామం లాంటి నిస్పృహ చర్యలకు రైతులు పాల్పడాల్సిన అవసరం రాకుండా ఉంటుంది.

మేమూ ఊహించలేదు
పంట విరామ ఉద్యమం ఈ స్థాయికి చేరుతుందని మేము మొదట ఊహించలేదు. నాలుగైదు గ్రామాల్లో పెద్ద రైతులు మాత్రమే సాగు నిలిపేస్తారనుకున్నాం. వ్యవసాయ నష్టాల గురించి రైతులంతా రెండు మూడేళ్ల నుంచి మధనపడుతున్నారు. పరిష్కారం కోసం ఎన్నో ప్రయత్నాలు కూడా చేశారు. రెండు మూడేళ్లుగా వరదల వల్ల సార్వా (ఖరీఫ్) సీజన్‌లో తీవ్రమైన నష్టాలు వచ్చాయి. ధాన్యం తడిసిపోయి, అమ్ముడుపోక నష్టాలు మూటగట్టుకున్నారు రైతులు. గత రబీ సీజన్‌లో నాట్లు ఆలస్యమైనా దిగుబడి బాగానే వచ్చింది. అయినా ఏం లాభం? పండిన ధాన్యంఅమ్ముడుపోలేదు.

బాగున్న ధాన్యం బస్తా ధర కేవలం రూ.450-550 మధ్య పలికింది. ఇక, తడిసిన ధాన్యాన్ని కొనే దిక్కే లేదు. ఈ ప్రాంతంలో ధాన్యాన్ని అధికంగా కొనుగోలు చేసేది మిల్లర్లు, కమీషన్ వ్యాపారులే. ఈ మధ్య గోడౌన్లు ఖాళీ లేకపోవడంతో మిల్లర్లు కూడా ధాన్యం కొనుగోళ్లు ఆపేశారు. ప్రతి రైతు ఇంట్లో అమ్ముడుపోని ధాన్యం నిల్వలే కనిపిస్తున్నాయి. దాంతో ఉన్న ధాన్యాన్ని అమ్ముకుంటే చాలు.. మళ్లీ కొత్త పంట ఎందుకు వెయ్యాలి..? అన్నారంతా. ఇటీవల ప్రభుత్వం నిర్వహించిన రైతు చైతన్య యాత్రల్లో కూడా ధాన్యం కొనుగోళ్లపై అధికారులను నిలదీశాం. కొన్నిచోట్ల నిర్బంధించాం. ప్రజాప్రతినిధుల చుట్టూ తిరిగి బోలెడు విన్నపాలు ఇచ్చాం.

హామీలతో అందరూ కాలక్షేపం చేశారు కానీ రైతుకు మాత్రం ఊరట చేకూర్చలేదు. చివరికి జూన్ మొదటి వారంలో మా చుట్టుపక్కల నాలుగైదు గ్రామాల రైతులంతా కలిసి సమావేశమయ్యాం. సార్వా (ఖరీఫ్) సాగు చేయకూడదని గట్టిగా తీర్మానించుకున్నాం. రైతులంతా కలిసి రాకున్నా.. కనీసం పెద్ద రైతుల వరకైనా ముందుకొస్తారనుకున్నాం. ఇదే విషయాన్ని మిగతా మండలాల్లోనూ చెబితే.. అంతా సరేనన్నారు. మహా అయితే నాలుగైదు గ్రామాల్లో ఓ యాభై శాతం రైతులు పంటవిరామం ప్రకటిస్తారనుకున్నాం. కానీ, మా అంచనాలు తలకిందులయ్యాయి. పల్లెల్లో రైతులంతా నడుంబిగించారు. లక్ష ఎకరాల్లో నాట్లు నిలిచిపోయాయి. ఇప్పుడైనా ప్రభుత్వం కళ్లు తెరవాలి.
– యాళ్ల బ్రహ్మానందం, రైతు ఉద్యమ నేత
జీ. వీ. రామాంజనేయులు
రచయిత సెల్ : 90006 99702
ఫోటోలు : విజయకుమార్

Mohan Kanda Committee recommendations and issues of concerns

Mohan Kanda Committee on Crop Holiday in AP has submitted its report.  While the committee has adopted a process of consulting various groups and organsations and visiting the farmers who are on the war front declaring the crop holiday, they were silent on many important and critical issues.  for example on the mechanisms of fixing prices, on increasing tenancy costs, increasing absentee land lords etc.  The issue is primarily seen as ‘increased labor costs’ due to NREGA and solutions are seen as ‘Heavy Mechanisation’ (Recently govt announced to set up farmer service centre each costing Rs. 75 lakhs) and linking NREGA .  Allowing exports are seen as a major solution for price rise where as this only benefited the millers and traders, and the price gains were never passed on to farmers.

Download Mohan Kanda Committee Report on ‘Crop Holiday’ in AP


  Farmers’ demand Committee Recommendations Government Response Our concern
1 The closure of canals by 1st April & opening by 15th May Recommended based on water availability Agreed
2 Take up repairs and maintenance of canals Modernization of canals in a phased manner Agreed
3 Minimum Support Price to be increased Silent Written to centre to give bonus Government should adopt a transparent process of fixing the prices and should adopt a formula to fix a remunerative price.  Farmer commission’s rec of C2+50 % can be used as a guide.
4 State government to announce bonus of Rs. 200/q Not accepted Will ask centre The price differential between what state has recommended and centre has agreed should be paid as bonus by the state.
5 Government organizations to procure paddy like in Punjab Govt should encourage Markfed, Rytumitra saghas etc.  Farmers participation in such purchases should be encouraged This year 40-50 lakh tons would be purchased 80 % of the procurement should be by the government agencies only
6 Lack of storage space Additional storage space of 25 lakh tons to be created with proper share to konaseema Agreed. Additional 50 lakh ton warehouse facility would be created In addition to creating the storage space, good management systems should be put in place. Today existing space is not used properly.
7 Govt should give farm machinery at 70 % subsidy 3 thousand farmers service centres to be established in state, and 100 for konaseema Agreed.  Mechanization would be encouraged to address the labour shortage. The BIG Mechanization envisaged brings in its own set of ecological and social problems.  Government should look at small farm mechanization and also strengthening the skills of the labor
8 Speedy payment of Crop insurance claims Agreed Agreed.  Weather based insurance is beneficial and would be promoted Insurance should be broad base the claims should be based on village as a unit
9 Speedy payment of input subsidy Agreed Agreed
10 Promote coconut orchards. Govt should appoint a special additional director of horticulture Agreed.  Regional office of coir board to be set up.  Machinery for harvesting coconuts Will pressurize centre to set up regional councils of coconut and oil palm development This will create serious problem. Converting paddy fields into coconut orchards should be discouraged.
11 Scale of finance for paddy to be encouraged from Rs. 17,000 to 25,000/ha Agreed Will suggest to Centre and NABARD Similarly scale of finance for all crops to be increased and access should be increased to tenant farmers.
12 Agriculture works to be included under NREGA Basic infrastructure/ facilities for farming can be created under NREAGA Agreed. Will suggest to centre Labour subsidy to be extended to farming.  Mechanisms to be evolved so that all cultivators can get access to this.  Any other modification will defeat the spirit of NREGA as workers right
13 Crop insurance to be implemented Modified crop insurance to be implemented in West Godavari dist Agreed
14 Crop diversification should be encouraged Fisheries, oil palm, dairy to be encouraged Will promote oil pal, dairy, fisheries. Should be completely discouraged.  This area is not suitable for Oil palm the yields are very low.  The ecological problems with shift towards fisheries and prawn cultivation in paddy areas is well known in this area.  Supreme court has already imposed a ban on this.
15   Govt should announce MSPs and decision on exports should be announced before the season starting.  Levi should be decreased from 75 to 50 % Centre has already lifted ban on exports.  Will ask centre to continue this.  State always has excess production Export is not a panacea.  Export ban lift will only help the millers and the benefits were never passed on to the farmers.


Mohan Kanda suggests ‘MSP should cover cost of production at least’

Mohan Kanda committee which looked into the crop holiday crisis in AP apart from other things suggested that government should ensure that MSP announced by Govt. of India should cover the cost of production and if there is a gap, state government should bear the gap. According state govt reports it costs Rs. 1270/q for common varieites and Rs. 1335/q for A grade. Accordingly AP govt asked the Centre to fix MSP at Rs. 1905/q and Rs. 2033/q respectively. But the centre has announced the MSPs only as Rs. 1030 and Rs. 1080/q respectively. If state accepts the Mohan Kanda’s recommomendations, even if they dont pay the price they recommended, at least should cover the cost of production. In which case the prices would be Rs. 1270/q for common varieites and Rs. 1335/q for A grade. This would require about Rs. 55,000 cr additionally as the govt may have to give about Rs. 275/q as bonus. Still it would only cover the costs and wont leave any profit for the farmers. Is it not the time to rethink the whole pricing policy in agriculture? why farmers should be put to loss?

Farmers in Andhra Pradesh are left with no option but to go on a ‘crop holiday’

Devinder Sharma

There is something terribly going wrong with agriculture. While nearly 40,000 farmers in Punjab, Haryana, Himachal Pradesh and Jammu & Kashmir have defaulted on repayment to the State Bank of India alone to the tune of Rs 600-crore, hundreds of farmers in the rice bowl of Andhra Pradesh, comprising the fertile and irrigated East Godawari and West Godwari districts, have refused to cultivate paddy this year, declaring a ‘crop holiday’.

What may appear to be two completely disconnected events happening in two different geographical regions of the country is in reality a wake up call. Whether it is the northeast or the more productive northwest regions; whether it is Punjab, Andhra Pradesh, Tamil Nadu or Odisha; agriculture continues to be in the throes of what appears to be a perpetual crisis for survival. What is not realised is that it is actually a crisis of sustainability and economic viability.

It all began from the fertile konaseema region of East Godawari district in Andhra Pradesh where a small farmer Suryabhagwan owning six-acres of land voluntarily announced that he would prefer to work as a ‘coolie’ than to undertake paddy cultivation. Already under heavy debt and knowing that another season of paddy cultivation will only add to his indebtedness, his call for a ‘crop holiday’ soon reverberated. Within a few weeks, the idea of a ‘crop holiday’ in the ongoing kharif season spread like wildfire and more than 1 lakh hectares in the two irrigated districts today lies barren.

Andhra Pradesh is a paddy growing area. While production has been steadily on an upswing over the years, adequate market infrastructure for procurement has not been created. The result is that despite a very high production capacity there is little space for storage. When Chandrababu Naidu was the chief minister, I remember one of his statements asking farmers not to produce more rice in kharif season as he has no place to stock the surplus grain. I am therefore not surprised to learn that from the previous rabi season (2010-2011) alone, an estimated 50 lakh tonnes lying with farmers, is still to be purchased.

Much of the unsold stocks of paddy are stored with farmers in the two districts of East Godawari and West Godawari. Suryabhagwan therefore is absolutely right in deciding not to grow another crop of rice in kharif and be saddled with the additional harvest. This brings me to another popular thinking, being promoted by economists, policy makers and the private trade, that the government needs to withdraw from procurement and allow the private players to procure the grains. If the Andhra Pradesh government was to withdraw from paddy procurement, and knowing how private trade exploits the gullible farmers, I wouldn’t be surprised to find more and more seasons of ‘crop holidays’.

Like in Andhra Pradesh, the Ministry of Food and Agriculture announces procurement price for 25 crops every year but effectively procures only wheat and rice. Unlike Punjab and Haryana where the State agencies procure over 90 per cent of the grains flowing into the mandis, the Food Corporation of India has in other States outsourced its procurement operations. Such an arrangement has allowed farmers to be exploited by the private trade, and more often than not forces them into distress sale. Minimum Support Price (MSP) thereby loses its significance and farming becomes unviable. It is primarily because the farmer is unable to get a remunerative price for his produce that more than 40 per cent of the farmers, as per a NSSO survey, want to quit agriculture if given a choice.

Even in the frontline agricultural states of Punjab and Haryana, where massive quantities of chemical fertilisers, pesticides and ground water are used, farming has become economically unviable. Despite abundant irrigation and subsidised loan to farmers, if nearly 40,000 farmers have defaulted on repayment to just one bank — State Bank of India – to the tune of Rs 570 crore (HP and J&K have defaulted by Rs 30 crore only), it clearly is an indication that agriculture in the Green Revolution belt has lost its sheen. Farmers in Punjab and Haryana have certainly not opted for a ‘crop holiday’ but by defaulting the banks they too have made a powerful statement. What is still worse is that such an acute economic crisis is happening in a state that has always been considered to be the harbinger of rural prosperity.

Interestingly, the subsidised loan was being provided at an effective rate of 4 per cent despite the rate of interest for agriculture being 7 per cent. The State bank is now holding 400 compromise camps for farmers where a final settlement can be made. I am told the situation in other states is no different. The non-performing assets of the banks from agriculture are piling up. This is happening at a time when a recent NABARD study shows that banks are in reality charging 14 per cent interest (against the subsidised 7 per cent) by clubbing their extraneous expenses also as amount to be recovered from farmers.

The warning is loud and clear. The terrible agrarian crisis sweeping the country is the outcome of a continuous neglect and apathy. Over the years, agriculture has been deliberately pushed the downhill path. While the economic and scientific prescription to bail out the farming community invariably hinges on to providing improved and sophisticated technology, it is the declining incomes that is hitting the farm sector. The tragedy is that instead of providing more incomes into the hands of farmers, what is being offered is more credit which further adds on to farm indebtedness. No wonder, two-third of MNREGA workers are actually land owners. Clearly an indication that small farmers are unable to survive solely on agriculture.

Setting up yet another high-level committee is not the answer. What is needed is to provide farmers with an assured monthly take-home package. At a time when the monthly wages of government employees after the 6th pay commission have gone up by 150 per cent, monthly income of legislators and parliamentarians has risen by 200 to 400 per cent, education and health expenses have gone through the roof, and even the BPL families are getting the benefit of health insurance and PDS, it is only the farming community that has remained at the receiving end. What the farmers need desperately is a Farmers Income Guarantee Act that determines the monthly income package a farm family must receive. #

Farmers on a Holiday

D. Narasimha Reddy

This should be the news. But, as usual media gets it wrong. It says crop holiday. If farmers are on a holiday, so what? Farmers are also entitled to holiday. Modern economists would say our GDP will grow, with more people holidaying. But, this is disaster. What started off as a reaction at one of the protest meetings, over the tardy, or zero, procurement of grains by the government, this ‘unique’ protest is snowballing and is likely to gather momentum. It started with a few villages in ‘konaseema’, in Andhra Pradesh, and now is reportedly spreading to Krishna, Khammam, Prakasham and Guntur districts. It has also deepened in East and West Godavari districts. Rice bowl of India is on the boil.

Most people try to analyse this protest to the bones, and would usually conclude on ‘some reason as the reason for farmers declaring a holiday. But simply speaking, farmers are disgusted. They are disgusted that over years, every government has cheated them, in the name of MSP, procurement, market prices, etc. They are miffed that government does not think their ‘suicides’ as important. They are worried that government, in the form of Manmohan Singh, gives the slogan that yield should increase at any cost, which boils down to the meaning that ‘farmers are mere machines to produce more and more’. Year after year, for the past 40 years, including 2011, government again says that they would usher in second Green Revolution, and ensure more corporate profits. They are angry that government puts all its might to ensure ‘profits for the private companies’ and would say ‘markets will taken their own course’ when it comes to fair prices for their produce. They are shocked to see that a dealer in their midst can easily build palatial houses, own a car and run for politics, while they toil to give him margins year after year. They cannot stomach the fact that the balance sheets of seed, pesticide and fertilizers companies overshoots the graph, while they continue to remain as ‘dots’ on the GDP graph.

Protests by farmers have been in varied forms, including suicides. While suicides might have ruffled a few feathers, that effect did not last long. Even now, suicides are continuing and spreading to new areas. However, farmers suicides have lost their ‘news’ value. People are no longer shocked. Life is normal, about the ‘abrupt ending of life’. It is business as usual. Maybe, it is now to be coined ‘suicides as usual’. Now, the farmers have stumbled upon another potent weapon. If this spreads, it would create shortage of grains and hunger. Without food, everyone would be in trouble.

But, the likes of Manmohan Singh, Pranab Mukherjee and Sharad Pawar are not bothered. Pranab Mukherjee has gone to the extent of ‘filling’ the trust deficit of corporate honchos, explaining what they did, for what reasons, in a recent meeting. Sharad Pawar was worried and makes an enormous effort of writing letters to Chief Ministers, asking them not to interfere with the profiteering of seed companies. Manmohan Singh in usual self postures to the nation that they would not turn any stone, until unless ‘there is no alternative’ situation. All these three are not aware of farmers declaring holiday, and as a result lakhs of acres of paddy acres lying fallow. Farmer’s economy is in shambles.

It should surprise a normal Indian to know that godowns are overflowing with grains, even though food grain production has achieved only a small percentage of increase. However, this situation is not due current season of ‘low’ market prices. It is because of years of ‘low’ prices, negative balances and apathy of government. There is a huge trust deficit, to borrow the latest cliché. Instead of putting in place innovative CBMs (confidence building measures), as usual, Chief Minister, Ministers and officials blame everything but themselves. If anyone thinks this CM is hapless, one should compare it with his firmness in allotting lands to industries and his initiative in another ‘ring road’ around Hyderabad. History shows that ring roads around Hyderabad have fetched crores to everyone in the ruling class, in the past 15 years.

Just to answer any market pundits jumping into the discussion saying why should government pay farmers. In the mecca of markets, in USA, government pays more than 100 percent subsidies to farmers, whenever there is surplus agricultural production, in the name of soil conservation. This buyout should not burden the government more than Rs.200 crores. In comparison, governments did spend more than Rs.3,000 crores on outer ring road and about Rs.1400 crores to increase road connectivity to Hyderabad’s glam airport.

Governments, political leaders and parties being what they are, the ‘silence’ of the vast majority of otherwise ‘vocal’, influential non-producers, called consumers, is baffling. Maybe, they are sure that their food would anyway come from anywhere in the world, as their ‘purchasing power’ surpasses even the residents of US, Switzerland or Norway.

Ultimately, my lament is if the consumers or connoisseurs of Indian food and Indian agricultural products remain ‘silent’, even this unique, non-political instrument would be a failure. Such a failure would mean more suicides and more violence. If the ‘haves’ want democracy, it cannot be at the cost of ‘brutalisation of Indian agriculture’.

My appeal to all walkers in the KBR park, in Hyderabad, who walked alongside the present CM before, to walk into his chambers and ask him to start procuring grains from the farmers, off-load grain godowns by increasing grain distribution to the poor and hungry, ‘shut-out’ suggestions and letters from ‘corporate friendly’ Sharad Pawar and organize meetings with farmers to build their trust in the government, democracy, agriculture and life.